banner_nomal-01.gif

Search

BỘ SƯU TẬP HIỆN VẬT TƯỢNG GỖ TẠI BẢO TÀNG TỈNH BÌNH PHƯỚC

Trên khắp đất nước Việt Nam chúng ta, từ miền Bắc đến miền Nam, đình, đền, chùa đã trở thành bộ mặt văn hóa của các vùng miền, bởi vì, đó là nơi lưu giữ, kết đọng tâm linh, tín ngưỡng của nhân dân qua các thời kỳ khác nhau. Ở đó, họ thờ phụng Tổ tiên, Thánh, Thần, Phật, Mẫu...là đại diện cho lực lượng siêu nhiên với mong muốn chuyển tải tâm niệm, mong ước về cuộc sống, hướng tới những điều tốt đẹp. Những lực lượng siêu nhiên đó được hình dung trong trí tượng tượng của dân gian và được chuyển hóa thành nhiều hình thức, trong đó có tượng thờ. Vì vậy, tượng thờ là một trong những di sản văn hóa vật thể phản ánh rõ ràng nhất hệ thống tín ngưỡng, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật tạo hình, điêu khắc... của Việt Nam.

Hệ thống tượng thờ Việt Nam được phân loại theo các loại hình khác nhau. Theo đề tài gồm các loại tượng thần, Phật và các nhân vật phù trợ; tượng người thật việc thật; tượng thú. Theo phong cách thì được phân chia theo phong cách điêu khắc thể hiện của từng thời kỳ lịch sử Việt Nam. Theo chất liệu chế tác có tượng gỗ, đá, đồng, đất và mây, tre đan.(1)

Tỉnh Bình Phước là địa bàn mà dân di cư từ khắp các vùng miền quy tụ, tạo thành hệ thống đa dạng văn hóa, tín ngưỡng nên tượng thờ cũng thuộc nhiều loại hình khác nhau. Trong đó có bộ sưu tập hiện vật tượng thờ được chế tác từ nguyên liệu gỗ hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Bình Phước, theo nhận định của các nhà chuyên môn, bộ sưu tập Tượng gỗ có niên đại được xác định cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX.

1. Một số nội dung miêu tả và thông tin về bộ sưu tập

Bộ sưu tập được các nhà khoa học chia thành 03 nhóm:

- Nhóm tượng Bắc bộ có bốn tượng gồm một tượng Phật Thích Ca, hai tượng Bồ Tát và một tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát, là những tượng được thờ cúng phổ biến trong các ngôi chùa ở Bắc Bộ. Theo nhận định của các nhà chuyên môn, nhóm tượng Bắc bộ có niên đại cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, được cư dân người Việt mang theo vào trong quá trình di cư và có giá trị văn hóa cao. Đây là những tượng thờ của Phật giáo theo phái Đại thừa nên có phong cách chế tác tiết giản với các chi tiết mềm mại, thanh thoát, trang trí và sơn màu chân phương.

+ Tượng Phật Thích Ca: Phật Thích Ca Mâu Ni hay gọi đơn giản là Đức Phật, là người sáng lập và truyền bá đạo Phật. Ngài được xác nhận là có thật, sống tại nước Ấn Độ vào thế kỷ VII TCN. Từ cuộc đời Đức Phật mà đã hình thành nên cách thể hiện diễn tả những giai đoạn quan trọng trong cuộc đời gồm đức Thích Ca đản sanh; giai đoạn tìm đạo, tu khổ hạnh gọi là Tuyết Sơn; khi giác ngộ thành chánh quả gọi là Đức Phật Thế Tôn và cuối cùng đức Phật nhập Niết Bàn. Tượng Phật Thích Ca trong bộ sưu tập thuộc giai đoạn đức Phật thành chánh quả với tư thế đứng thẳng trên tòa sen, cao 51 cm gồm thân tượng cao 42 cm, tòa sen cao 6 cm và bệ cao 3 cm, được sơn màu nâu vàng. Tượng có nhục kế nhô cao và tóc xoắn ốc, tai dày, tròn, đầy đặn. Khuôn mặt tượng với mắt nhắm và miệng đang mỉm cười. Cổ được tạo hình 3 ngấn. Tượng mặc áo cà sa, hai bàn tay chắp trước ngực như đang cầu kinh. Bệ đứng của tượng là toà sen với hai lớp cánh ý nghĩa biểu tượng cho công hạnh tu hành của đức Phật. 

+ Hai bức tượng Bồ Tát (có thể là tượng Quán Thế Âm Bồ Tát hoặc Đại Thế Chí Bồ Tát) có chiều cao 80 cm và 81 cm, có hình dáng, trang trí và kỹ thuật chế tác giống nhau. Tượng được thếp vàng và phủ sơn màu nâu trầm. Các chi tiết trang trí lược giản, đắp nổi được chế tác bằng kỹ thuật bồi. Tượng có tư thế đứng thẳng, thân tượng cao 64,2 cm, trên mình khoác áo tay rộng, trên áo có các nếp viền. Đầu đội mũ pháp sư, mũ cao 13,5 cm, đường kính 17 cm, chóp mũ hình nguyệt, vành mũ hình hai con rồng đang bay với hình tượng “lưỡng long chầu nguyệt” và hình hổ phù ở giữa, phía sau có hai dải dây. Khuôn mặt tròn, mắt nhắm. Hai bàn tay chắp trước ngực niệm kinh.

+ Tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát: Địa Tạng có nghĩa là An Nhẫn, bất động như đại địa, tư duy sâu xa kín đáo, là một trong những vị bồ tát quan trọng của Phật giáo Đại thừa, chuyên cứu độ sinh linh trong địa ngục và trẻ con chết yểu hoặc cứu giúp lữ hành phương xa. Tượng thường được thờ trong Chánh Điện bên phải Đức Phật Thích Ca, hoặc nơi nhà thờ các vong linh. Tượng trong bộ sưu tập cao 78 cm, sơn màu nâu trầm, trong tư thế ngồi trên bệ. Tượng có tai dài, khuôn mặt thon dài, mắt nhắm, mũi thon, miệng mỉm cười. Ngài mặc áo cà sa, đầu đội mũ tì lư, tay phải cầm đài sen, tay trái để ngửa trước bụng.

Do được những người dân di cư từ Bắc bộ đem vào nên bộ tượng là một trong những minh chứng phản ánh được quá trình hình thành, phát triển của Phật giáo tại Bình Phước nói riêng và biến cố lịch sử - xã hội diễn ra trên địa bàn tỉnh nói chung. Theo sách “Địa chí Bình Phước”, dấu mốc đánh dấu sự hiện diện của Phật giáo trên vùng đất Bình Phước là một ngôi chùa tại thôn 3, xã Tân Khai, huyện Hớn Quản vào năm 1877, ngày nay, cơ sở thờ tự này không còn. Bước sang những năm đầu thế kỷ XX, hình thành các công ty và đồn điền cao su của Thực dân Pháp tại miền Đông Nam bộ nói chung, Bình Phước nói riêng, để có đủ nhân công, chúng đã sử dụng các biện pháp lừa đảo, mị dân, mua chuộc và cưỡng bức những người dân nghèo tại miền Bắc, miền Trung di cư vào làm công nhân. Trong hàng ngàn người di cư đó có khá đông tín đồ Phật giáo và chủ yếu tập trung tại khu vực huyện Lộc Ninh, nơi sưu tầm bốn tượng nói trên. Trong quá trình di cư đó, có khả năng những người cùng sinh sống trong một vùng có chung cơ sở thờ tự đã mang theo các bức tượng thờ để làm chỗ dựa tâm linh ở vùng đất mới.

- Nhóm tượng Nam bộ gồm 03 tượng: Tượng Quan Công và Châu Xương (là hai trong số bộ tượng Tam Thánh: Quan Công, Châu Xương, Quan Bình) cùng với tượng Giám Trai “là những tượng có giá trị văn hóa cao, lấy chủ đề của văn hóa Trung Hoa, thường được người dân Nam bộ thờ cúng trong các chùa, thể hiện phong cách Nam bộ rõ nét”(2).Văn hóa Trung Hoa là một nền văn hóa lớn và có sức ảnh hưởng đến nhiều nước, trong đó Việt Nam cũng không ngoại lệ. Hơn nữa, người Hoa di cư vào nước ta sinh sống chủ yếu tại Nam bộ từ cách ngày nay hàng trăm năm nên đã tạo nên ảnh hưởng nhất định trong văn hóa tín ngưỡng đối với cộng đồng người Việt.

+ Tượng Quan Công: là biểu tượng của Quan Thánh đế quân, tức Quan Vân Trường, một nhân vật lịch sử thời Hán trong lịch sử Trung Quốc (Nhân vật Quan Vân Trường cũng được hình tượng hóa trong tác phẩm Tam Quốc Diễn nghĩa của tác giả La Quán Trung). Dân gian xem Quan Công như một biểu tượng của tính hào hiệp, trượng nghĩa và trung thành, luôn chống lại kẻ ác và sẵn sàng bảo vệ những người bị áp bức nên được thờ tự vượt ra khỏi lãnh thổ Trung Quốc, trong đó có Việt Nam.

Tượng Quan Công trong bộ sưu tập có tư thế ngồi trên ngai có lưng dựa, cao 54 cm, trọng lượng 5,6 kg. Đầu đội mũ vải với hai dây hai bên tai. Mặt và tai tượng được sơn màu đỏ, đôi mắt xếch, mũi thẳng cao, trên miệng có ria mép. Thân tượng cao 47 cm, mặc trang phục màu xanh, đai áo thắt hờ qua ngực được khắc nổi và sơn màu đỏ. Hoa văn hình rồng sơn màu vàng với đầu rồng ở bụng áo thể hiện sự uy nghiêm, thân và đuôi rồng trải dài hai cánh tay, họa tiết hình mây trải xung quanh trang phục. Hai tay được luồn trong ống tay áo và đặt trước bụng, chỉ để hở một ngón cái của tay phải. Chân đi hài màu đỏ viền chỉ màu vàng. Sau lưng có lỗ yểm tâm với kích thước khoảng dài 15 cm, rộng 12 cm (lỗ yểm tâm được dùng để chứa các vật dụng như đồng tiền, chỉ Ngũ sắc... nhằm để làm lễ cho tinh thần của nhân vật nhập tượng). Đế tượng sơn màu đỏ, cao 6 cm, dài 22 cm, được trang trí hoa văn hình mây. Theo nhận định của các nhà khoa học thì “Chi tiết trang trí bằng kỹ thuật tia sơn, riêng chi tiết đuôi rồng cho thấy thuộc thời Nguyễn”.(3)

+ Tượng Châu Xương: là biểu tượng của Châu đại tướng quân (cũng được gọi Châu Thương). Theo tiểu thuyết Tam Quốc diễn nghĩa, Châu Xương vốn là một tướng cướp, sau đó đã đi theo Quan Công. Khi nghe tin Quan Công và Quan Bình bị Tôn Quyền chém, Châu Xương tự vẫn. Từ đó được dân gian tôn thờ là với hình tượng cương trực, trung dũng. Tượng Châu Xương trong bộ sưu tập cao 46 cm (thân tượng cao 41 cm, đế tròn cao 5 cm), trọng lượng 2,4 kg, tư thế đứng lưng hơi cong và ưỡn bụng ra trước, được sơn màu nâu, một số chi tết sơn màu đỏ. Đầu đội mũ “hổ đầu” (mũ võ quan). Khuôn mặt đen, hình dung dữ tợn với hai mắt và lông mày xếch, cánh mũi nở to, miệng rộng. Tay phải tượng cầm thanh đao (thanh đao đã bị mất), tay trái chống vào hông. Tượng mặc giáp phục, thắt đai hình hổ phù ngang bụng.

+ Tượng Giám Trai Sứ Giả: xuất phát từ Phật giáo Trung Hoa là một vị thần trông nom việc ăn uống cho chúng Tăng trong chùa, có công đức hộ pháp, giữ gìn chốn già lam nên được tôn xưng là Giám Trai sứ giả Bồ Tát và thường thờ ở nhà bếp. Ở nước ta, các ngôi chùa miền Bắc hầu như không thờ mà chỉ được người dân Nam bộ thờ phụng. Tượng Giám Trai trong bộ sưu tập tại Bảo tàng được điêu khắc với các chi tiết giản lược. Tượng cao 65 cm, đầu đội mũ viền rộng về phía sau. Thân tượng cao 57 cm, ngồi trên ghế cao 37 cm. Khuôn mặt tròn, mũi thấp, miệng nhỏ. Tượng mặc áo rộng, hai đai chéo thân. Lòng bàn tay phải đặt ngửa trên thành ghế, tay trái đặt trên đùi. Chân tượng đi hài. Đế tượng cao 8 cm, dài 31 cm, rộng 25 cm. Tượng được sơn màu gụ, hoa văn trang trí sơn thếp vàng.

- Nhóm tượng Hoa: gồm một tượng Bà Thiên Hậu. Việc thờ Bà Thiên Hậu (theo cách gọi của người Việt) hay Thiên Hậu Thánh Mẫu xuất phát từ truyền thuyết về bà Lâm Mặc Nương thời Tống. Theo quan niệm của dân gian, bà là vị thần có công cứu giúp mỗi khi tàu thuyền mắc nạn trên biển, là một dạng tín ngưỡng thờ Nữ thần. Người Hoa trong quá trình di dân vào vùng đất Nam bộ, bắt đầu từ thời Minh - Thanh, đặc biệt là cuối Minh - đầu Thanh (cuối thế kỷ XVII) trở về sau đã mang theo tín ngưỡng văn hóa của họ định cư và sinh sống quần cư với cư dân của cộng đồng dân tộc khác. Những tín ngưỡng văn hóa đó được phổ biến trên vùng đất mới và được tiếp nhận, trong đó có tín ngưỡng thờ Bà Thiên Hậu.

Tượng Bà Thiên Hậu trong bộ sưu tập được sưu tầm tại chùa Từ Quang thuộc huyện Lộc Ninh, nơi có đông cư dân người Hoa sinh sống.“Tượng chế tác theo phong cách Hoa, thường đặt trong miếu nhỏ hay hội quán. Tượng được trang trí tỉ mỉ với nhiều chi tiết theo phong cách người Hoa. Có sử dụng kỹ thuật tia sơn (tương tự của người Việt và Khmer), sơn then và sơn đỏ thếp vàng”(4). Tượng cao 31 cm, thân tượng cao 25 cm, đế cao 5 cm. Tượng có tư thế ngồi trên ghế cao 15 cm, đầu đội mũ bình thiên. Tượng mặc trang phục phủ từ trên xuống, được đắp nổi hoa văn hình rồng với đầu rồng ở bụng áo, đuôi rồng ở tay áo và chân rồng ở tà dưới chân. Rồng ở tư thế đang bay lượn trên mây với hoa văn hình mây được trang trí khắp trang phục. Hai bàn tay đặt ở thành ghế, một tay ngửa và một tay để úp. Bên tay trái có một chú tiểu đồng đứng cạnh.

2. Một số nhận định về bộ sưu tập

Bộ sưu tập hiện vật tượng gỗ tại Bảo tàng tỉnh Bình Phước có đặc điểm chung đều là loại hình thờ tự, hầu hết được sơn thếp, không có tên tác giả chế tác, đã xác định được niên đại tương đối và nghệ thuật điêu khắc thuộc về dòng chảy nghệ thuật dân gian với những nét đặc trưng chung của thời kỳ.

Qua các nhóm tượng của các vùng miền văn hóa có thể thấy sự khác nhau về phong cách và kỹ thuật chế tác. Dễ dàng nhận thấy nhóm tượng Bắc bộ có phong cách chế tác tiết giản với các chi tiết kéo dài, mềm mại, thanh thoát, trang trí và sơn màu chân phương với chủ yếu màu nâu trầm. Trong khi đó, nhóm tượng Nam bộ và nhóm tượng Hoa có kỹ thuật chế tác cầu kỳ, các đường nét trên tượng ngắn, sâu, được sơn những màu nổi như đỏ, xanh.

Về giá trị lịch sử và văn hóa, bên cạnh chức năng là những tượng thờ, nơi người dân gửi gắm niềm tin, tâm linh thì Bộ sưu tập tượng gỗ đã phản ánh được một phần tín ngưỡng của nhân dân trong quá trình di cư, ổn định cuộc sống trong giai đoạn biến động của lịch sử Việt Nam. Bộ sưu tập hiện vật được sưu tầm tại các ngôi chùa xây dựng khoảng đầu thế kỷ XX, trước đây thuộc khu dân cư trong các đồn điền cao su của người Pháp, được những người dân phu xây dựng và thờ cúng. Phản ánh được quá trình hình thành cộng đồng dân cư của vùng đất Đông Nam bộ nói chung, Bình Phước nói riêng. Là nơi quy tụ dân cư nhiều vùng miền, nhiều dân tộc trong giai đoạn muộn hơn so với các tỉnh khác trong cả nước.

Bộ sưu tập gồm có tượng Phật, tượng thần, tượng nhân vật lịch sử, cho thấy sự đa dạng về văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo của cư dân quy tụ về sinh sống với những nét đặc trưng, tạo thành tổng thể nền văn hóa đa sắc màu tại địa bàn tỉnh Bình Phước. Chứng tỏ “Bình Phước là bảo tàng thu nhỏ của các tôn giáo có mặt ở Việt Nam”(5). Điều đặc biệt là, trong bộ sưu tập, tượng của các nhóm khác nhau được thờ chung trong cùng một ngôi chùa (tượng Phật giáo như tượng Bồ Tát, tượng Phật Thích Ca; tín ngưỡng thờ Nữ thần của người Hoa như tượng Thiên Hậu; tượng thần theo phong cách Nam bộ ảnh hưởng văn hóa Trung Hoa như tượng Quan Công cùng được thờ tại chùa Từ Quang, huyện Lộc Ninh). Thứ nhất, điều này khẳng định sự giao thoa tín ngưỡng, văn hóa giữa các cộng đồng dân cư, các dân tộc khi sinh sống trong cùng một vùng đất. Thứ hai, với những nét tương đồng về văn hóa, truyền thống tinh thần nên các cộng đồng dân cư dễ dàng tiếp nhận văn hóa của nhau. Đây cũng là nét đặc trưng của vùng đất Nam bộ nói chung với những con người có tính cách cởi mở, phóng khoáng và khả năng tiếp thu, hòa nhập nhanh chóng.

Bộ sưu tập tượng gỗ tại Bảo tàng tỉnh Bình Phước tuy số lượng chưa nhiều nhưng đã phản ánh được một phần trong hệ thống tượng thờ tại đình, đền, chùa trên địa bàn tỉnh, thể hiện được sự phong phú, đa dạng về phong cách, kỹ thuật chế tác và tín ngưỡng đa dân tộc, đa văn hóa, thể hiện cái tâm hướng đến chân - thiện - mỹ của mỗi con người khi đến an cư lập nghiệp tại vùng đất mới. Bộ sưu tập góp phần bảo tồn giá trị văn hóa dân gian, đồng thời là tư liệu quý góp phần nghiên cứu về nguồn gốc dân cư, đời sống tâm linh, tín ngưỡng, tôn giáo, lễ hội, nghệ thuật chế tác và sự giao thoa văn hóa của cư dân Bình Phước. Với những giá trị văn hóa, lịch sử đã được khẳng định, bộ sưu tập cần được bảo quản tốt phục vụ trưng bày giới thiệu đến công chúng nhằm phát huy được giá trị, góp phần quảng bá văn hóa đa dạng của cư dân Bình Phước./.

Tác giả: Lâm Thị Hồng

Tài liệu tham khảo:

- (1): Chu Quang Trứ, Tượng cổ Việt Nam với truyền thống điêu khắc dân tộc, NXB Mỹ Thuật, Hà Nội, 2016.

- (2), (3), (4): PGS.TS Bùi Chí Hoàng, THS. Nguyễn Khánh Trung Kiên, Sưu tập tượng gỗ tại Bảo tàng Bình Phước, Trung tâm Nghiên cứu khảo cổ - Viện Phát triển vùng Nam bộ, Tp.Hồ Chí Minh, tháng 01/2013.

- Biên bản Hội đồng Giám định hiện vật chất liệu gỗ - đồng tại Bảo tàng Bình Phước ngày 30/11/2012.

- (5): Tỉnh ủy, Ủy ban Nhân dân tỉnh Bình Phước, Địa chí Bình Phước, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2015.

- Phatgiao.org.vn, Tên gọi và hình tượng Phật, Bồ Tát thường gặp.

Một số hình ảnh về Bộ sưu tập tượng gỗ:

Lâm Thị Hồng 02 - 01.png

1 và 2: Tượng Bồ Tát; 3: Tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát; 4: Tượng Giám Trai Sứ Giả; 5: Tượng Phật Thích Ca; 6: Tượng Châu Xương; 7: Tượng Quan Công; 8: Tượng Bà Thiên Hậu.

Nhóm tượng Bắc bộ:

Lâm Thị Hồng 02 - 02.png

1: Tượng Phật Thích Ca; 2 và 3: Tượng Bồ Tát; 4: Tượng Địa Tạng Vương Bồ Tát.

Nhóm tượng Nam bộ:

Lâm Thị Hồng 02 - 03.png

Chú thích: 1: Tượng Quan Công; 2: Tượng Châu Xương; 3: Tượng Giám Trai Sứ Giả.

Nhóm tượng Hoa:

Lâm Thị Hồng 02 - 04.png

Tượng Bà Thiên Hậu.

 

 

 

Lượt xem: 873

  • File đính kèm:

Bookmark and Share

Bình luận

chỉ mục.jpg

       Bảo tàng tỉnh Bình Phước

Đường Hồ Xuân Hương, phường Tân Phú ,
thành phố Đồng Xoài, tỉnh Bình Phước

Email: baotangbinhphuoc@gmail.com
Điện thoại: 0271 6502 333 - 0271 3870 690

Giờ mở cửa
từ 8h-17h từ thứ Hai đến Chủ nhật
(Cả ngày Lễ và Tết)

>>> Đường tới Bảo tàng

TÌM-HIỂU-90-NĂM-LỊCH-SỬ-ĐẢNG-1.gif

HCM1.gif

Hệ thống mail công vụ 01.gif

covid-19.gif

LIÊN KẾT WEBSITE

Liên kết website ngành

Liên kết website trong tỉnh

Các Tạp chí văn hóa

THỐNG KÊ TRUY CẬP

Đang online: 8

Hôm nay: 130

Lượt truy cập: 346.722