banner_nomal-01.gif

Search

Đình thần tỉnh Bình Phước trong không gian văn hóa khẩn hoang Nam bộ

IMG_20180314_102513.jpg 

Đình thần Hưng Long (Ảnh: Lê Văn Năm)

        Đình thần không phải là mô hình thiết chế áp đặt từ bên trên đối với làng xã, mà sức sống của nó phát xuất từ bên trong, được biểu hiện ở các mặt văn hoá tín ngưỡng gần gũi, thậm chí hết sức gắn bó với đời sống sinh hoạt của cư dân nông nghiệp. Đình thần thoả mãn nhu cầu tri thức dưới dạng biểu hiện của tín ngưỡng, phù hợp với trình độ nhất định tư duy của cư dân nông nghiệp. Đó cũng là nơi để họ thể hiện hoặc gởi gắm tâm tư, tình cảm sâu kín nhất về diễn cảnh đời sống phàm thực được linh thiêng hoá, những tình cảm, hoài niệm về quê hương.

     Trong quá trình định làng lập ấp của người xưa trên vùng đất phương Nam, những ngôi đình thần cũng nhanh chóng hình thành. Bên cạnh những giá trị tín ngưỡng truyền thống, đình thần Nam Bộ còn mang bản sắc riêng, thể hiện ước mơ, khát vọng của lưu dân thời mở cõi. Dựng đình đồng thời với quá trình lập làng vừa là nhu cầu tinh thần có thật của lưu dân Nam Bộ, vừa nói lên thành công về mặt văn hoá, chính trị - xã hội của chế độ phong kiến nước ta.

      Cũng giống như các vùng đất khác ở Nam bộ, tỉnh Bình Phước cũng có bề dày lịch sử khai phá, mở cõi. Ban đầu là những người lính được cử đi lưu đồn, đến năm 1808, triều Nguyễn cho thiết lập cơ cấu hành chính và hệ thống đồn ải để quản lý, kiểm soát cư dân và vùng lãnh thổ vùng đất đỏ miền Đông. Lúc bấy giờ, tỉnh Bình Phước thuộc huyện Phước Long, trấn Biên Hòa (sau đổi thành tỉnh Biên Hòa). Năm 1868, thực dân Pháp thiết lập bộ máy cai trị trên toàn bộ Nam Kỳ, đến năm 1906 chính quyền thực dân lập các địa lý hành chính Hớn Quản và đồn binh Bù Đốp để siết chặt hơn nữa ách kiểm soát. Năm 1912, chúng tách một phần tỉnh Biên Hòa và một phần tỉnh Gia Định để thành lập tỉnh Thủ Dầu Một, Bình Phước thuộc tỉnh Thủ Dầu Một. Cùng với quá trình diên cách, các nhóm cư dân người Việt cũng nhanh chóng hình thành ở Bình Phước.

     Trong quá trình định làng, lập ấp của người Việt trên vùng đất Bình Phước, những ngôi đình thần cũng nhanh chóng hình thành. Theo khảo sát, đánh giá của Bảo tàng tỉnh Bình Phước, tỉnh Bình Phước có số lượng đình thần không nhiều như các tỉnh Nam Bộ khác, các đình thần ở Bình Phước cũng có lịch sử hình thành muộn, chủ yếu vào đầu thế kỷ XX, nhưng lại mang đầy đủ giá trị của đình làng Nam Bộ nói riêng và đình làng Việt Nam nói chung. Các đình thần được hình thành chủ yếu trên trục đường Quốc lộ 13 ngày nay, đây là trục chính của quá trình di cư của các cư dân người Việt từ các vùng Gia Định, Thủ Dầu Một... lên khai hoang, lập ấp ở vùng đất Bình Phước. Trong đó có 04 đình thần đã được công nhận xếp hạng di tích cấp tỉnh, đó là: Đình thần Hưng Long, Đình thần Tân Khai, Đình thần Thanh An và Đình thần Tân Lập Phú.

     Gắn với quá trình khai hoang, lập nghiệp của lưu dân Nam bộ nên đình thần ở Bình Phước có những nét đặc trưng riêng. Không có những kiến trúc gỗ đồ sộ, tinh xảo, 5-7 gian như đình thần Bắc bộ, đình thần Nam bộ là một quần thể kiến trúc khá đơn giản, gồm những dãy nhà sát liền nhau và được xây dựng ở những nơi cao ráo, thuận tiện và ít bị chi phối bởi thuật phong thủy, phóng khoáng, chân chất, bình dị như chính con người vùng đất Nam bộ. Các đình thần ở Bình Phước ngoài các giá trị tín ngưỡng truyền thống, các còn mang bản sắc riêng so với các đình thần Nam bộ khác, vừa thể hiện ước mơ, khát vọng của lưu dân thời mở cõi, vừa là kết quả của quá trình giao thoa văn hóa giữa các dân tộc, các vùng miền trong quá trình định cư trên vùng đất Bình Phước. Kiến trúc của các đình thần ở Bình Phước vừa theo lối kiến trúc đình thần Nam bộ, lại vừa có đặc điểm của kiến trúc Bắc bộ. Một số đình thần không có võ ca, võ quy hay cách bài trí thờ cúng của tại các đình thần ở Bình Phước cũng khá đơn giản, không cầu kỳ. Lý giải điều này có thể hiểu, do suốt chiều dài lịch sử khai cơ lập nghiệp và xây dựng Đình thần của những lớp lưu dân đến vùng đất Bình Phước có sự giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng người. Ban đầu là những cộng đồng người Việt Nam bộ di cư từ Bình Dương và Sài Gòn lên khai cơ với cộng đồng S’tiêng, Khmer bản xứ. Giai đoạn thứ hai là cuộc di cư lớn nhất tại Việt Nam đầu thế kỷ XX, đó là những người mộ phu bị thực dân Pháp tuyển mộ từ các tỉnh miền Bắc Việt Nam vào làm tại các đồn điền cao su tại Bình Phước. Trong đó đặc biệt là sự giao thoa giữa văn hóa Nam bộ và Bắc bộ, những cộng đồng lâu dần sống xen kẽ, giao thao và hình thành một nét văn hóa đặc trưng của vùng đất Bình Phước. Ngoài các yêu tố trên do tác động của hai cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ bảo vệ tổ quốc các đình thần ở Bình Phước nhiều lần bị bom đạn đánh sập, phải dời vị trí và xây dựng lại nhiều lần.

DSC02865.JPG

Bài trí thờ cúng tại Đình thần Tân Khai (Ảnh: Lê Văn Năm)

      Cũng như đình thần Nam bộ khác, hàng năm tại các đình thần ở Bình Phước diễn ra hai lễ chính là Lễ Kỳ yên diễn ra vào ngày tháng Ba âm lịch và Lễ Cầu bông diễn ra vào tháng Tám âm lịch. Ngoài ra còn có các lễ khác như Lễ Thượng nêu, Lễ Hạ nêu, lễ Khai sơn... các hoạt động văn hóa, tín ngưỡng đã thu hút đông đảo quần chúng nhân dân trong tỉnh đến dâng hương cúng Thần, cầu mong mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, mùa màng tươi tốt. Đặc biệt vào Lễ hội Cầu bông bà con thập phương lại náo nức trở về Đình thần Tân Khai để vừa được hòa mình vào không khí linh thiêng của lễ hội và được thưởng thức những trận so tài giữa những chú trâu to khỏe trong lễ hội chọi trâu được tổ chức sau phần nghi thức cúng đình.

      Qua những giá trị lịch sử - văn hóa từ nét kiến trúc và những hoạt động văn hóa tín ngưỡng có thể thấy rằng, các di tích đình thần tỉnh Bình Phước có những nét riêng biệt, độc đáo, luôn hòa trong dòng chảy của văn hóa Việt Nam nói chung và văn hóa Nam bộ nói riêng. Đó là kết quả của quá trình khai hoang lập làng và quá trình giao thoa văn hóa giữa các cộng đồng cư dân vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX tại vùng đất Nam bộ. Ngoài các nét độc đáo về kiến trúc, các sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, các di tích Đình thần tỉnh Bình Phước còn gắn liền với quá trình đấu tranh cách mạng của quân và dân Bình Phước trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ.

      Với những giá trị đó, việc bảo tồn và phát huy giá trị đối với các di tích đình thần tỉnh Bình Phước là là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết, đòi hỏi sự chung tay của các cơ quan, tổ chức, địa phương, đặc biệt là của Ban Quản lý di các Đình thần. Để các đình thần phát huy hết vai trò là một thiết chế văn hóa truyền thống, là nơi giữ gìn và phát huy giá trị văn hóa của dân tộc. Trong công tác quản lý, bảo quản, tu bổ và phát huy giá trị các di tích đình thần trên địa bàn tỉnh Bình Phước cần phải thực hiện theo các quy định của nhà nước trong hoạt động bảo quản, tu bổ và phát huy giá trị di tích; trú trọng công tác bảo quản, tu bổ, chống xuống cấp di tích; đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục về giá trị, ý nghĩa của các đình thần và ý thức tôn trọng, bảo vệ đình thần đến cộng đồng dân cư. Bên cạnh đó cần đẩy mạng hoạt động xã hội hóa trong bảo quản, tu bổ và phát huy giá trị di tích đình thần và các hoạt động du lịch gắn với các đình thần, bên cạnh đó cần đấu tranh chống lại việc thương mại hóa, biến tướng trong lễ hội, làm mất đi yêu tố tinh thần nhân văn của các Đình thần./.

                                                                           Tác giả: Lê Văn Năm

                        

Lượt xem: 530

  • File đính kèm:

Bookmark and Share

Bình luận

chỉ mục.jpg

       Bảo tàng tỉnh Bình Phước

Đường Hồ Xuân Hương, phường Tân Phú ,
thành phố Đồng Xoài, tỉnh Bình Phước

Email: baotangbinhphuoc@gmail.com
Điện thoại: 0271 6502 333 - 0271 3870 690

Giờ mở cửa
từ 8h-17h từ thứ Hai đến Chủ nhật
(Cả ngày Lễ và Tết)

>>> Đường tới Bảo tàng

TÌM-HIỂU-90-NĂM-LỊCH-SỬ-ĐẢNG-1.gif

HCM1.gif

Hệ thống mail công vụ 01.gif

covid-19.gif

LIÊN KẾT WEBSITE

Liên kết website ngành

Liên kết website trong tỉnh

Các Tạp chí văn hóa

THỐNG KÊ TRUY CẬP

Đang online: 3

Hôm nay: 176

Lượt truy cập: 373.229