banner_nomal-01.gif

Search

Khởi nguồn Lễ hội Lên nhà lúa của người X’tiêng ở Bình Phước

Lễ hội là một sinh hoạt dân gian nguyên hợp mang tính cộng đồng cao trong đời sống của con người. Là thời điểm mạnh của cuộc sống, là cái mốc của một chu kỳ kết thúc và tái sinh, là cuộc đời thứ hai bên cạnh cuộc đời thật, là trạng thái thăng hoa từ đời sống thực tế. Chính vì vậy, việc gìn giữ những giá trị văn hóa trong lễ hội của một dân tộc trước hết là gìn giữ tình cảm giữa con người với con người, con người với thiên nhiên, con người với thần linh. Lễ hội của mỗi dân tộc không phải thể hiện ở quy mô tổ chức, sự sang trọng trong việc dùng các con vật hiến sinh như trâu, gà, bò, heo... mà lớn nhất là nội dung và ý nghĩa của lễ hội đó(1).

Người Xtiêng là một dân tộc thiểu số bản địa ở Bình Phước có thời gian cư trú trên vùng đất này từ rất xa xưa, họ đã gắn bó với ruộng đồng, nương rẫy từ bao đời. Vì vậy kinh tế nông nghiệp lúa rẫy chiếm vai trò chủ đạo trong đời sống họ. Trong tập quán tín ngưỡng dân gian, người Xtiêng đã tạo dựng cho mình một kho tàng văn hóa phong phú, mang những nét riêng biệt. Người Xtiêng quan niệm vạn vật hữu linh – mọi thứ đều có hồn... Vì vậy trong các nghi lễ liên quan đến vòng đời cây trồng, người Xtiêng vẫn bảo lưu nhiều nghi lễ quan trọng, trong đó Lễ hội Lên nhà lúa mà tiếng Xtiêng gọi là Hao trôl va. Đây là một nghi lễ nông nghiệp quan trọng trong văn hóa dân gian của dân tộc Xtiêng  ở Bình Phước vì nông nghiệp là nguồn sống chính, là sự chi phối mạnh mẽ trong cuộc sống của cư dân bản địa từ vật chất đến tinh thần, từ cách nhìn đến nếp nghĩ.... Lễ hội này gắn bó mật thiết giữa con người với hồn lúa, giữa con người với sông suối, giữa con người với con người... Lễ hội này do một gia đình tổ chức, cho dù tốn kém đến đâu nhưng cũng mời tất cả cộng đồng về dự hội ăn mừng được mùa lúa bội thu, đánh cồng, chiêng mời tất cả các vị thần, các hồn lúa ở rẫy khác của cộng đồng về dự.

Cùng với các công đoạn khác trong chu trình sản xuất nương rẫy, lễ hội này đã trở thành một mắt xích liên hoàn không thể thiếu. Điều này thể hiện lối sống, trình độ tư duy, sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng hết sức độc đáo cùng với sự ước mong một cuộc sống no đủ, bình yên của đồng bào khi mà họ chưa đủ khả năng chế ngự thiên nhiên.

Theo lời kể của các già làng ở sóc ông Nắng, lễ hội Hao trôl va có từ rất lâu đời. Không nhớ rõ lễ hội có từ khi nào mà chỉ biết rằng các thế hệ nối tiếp nhau cứ trải qua 2 – 3 mùa rẫy thì tổ chức lễ hội, cứ thế từ đời này truyền qua đời khác – cha truyền con nối. Theo sử thi của người X’tiêng nhóm Bu deh thì lễ hội có thể xuất phát từ sự biết ơn đến ông tổ nghề lúa Bva Ưn, Lơm Cao Bva... đã có công sinh ra lúa và dạy người Xtiêng biết thực hiện các công đoạn của nghề nông, trong đó chủ đạo là cây lúa: từ khi phát rẫy, làm ruộng trỉa hạt, xạ lúa cho đến khi thu hoạch chọn giống... Người Xtiêng mỗi khi thực hiện các [1]công việc liên quan đến cây lúa đều phải cúng Bva Ưn, Lơm Cao Bva và hồn lúa Weeng va(2).

Theo sử thi Pưn Ndjau Ji Jau – Joom Bva Ka Pram của người Xtiêng nhóm Bu deh thì trước đây vũ trụ chỉ có không gian rỗng, không có các hành tinh như bây giờ, không gian buồn bã tối tăm, lúc này bỗng xuất hiện hai vợ chồng không rõ từ đâu tới. Một người có tên là Joom Bva Ka là chồng và một người có tên là Bva Pram là vợ. Hai vợ chồng này sống với nhau mãi có được ba người con. Người thứ nhất có tên là Bva Baat, người thứ hai có tên là Bva Ưn, người thứ ba có tên là P’ung Djưng Khat là em út. Sinh ra trên thế gian nhưng rất buồn vì vũ trụ vắng lạnh không một bóng người, không có cỏ cây, muông thú… Ba anh em này là ba vị thần có nhiều phép lạ, bèn bảo nhau mỗi người phải tìm cách sinh ra mọi vật.

Người anh kế Bva Ưn dùng miệng thổi ra trái đất, mặt trăng, mặt trời…Sau đó người em út P’ung Djưng Khat lấy đất nặn ra người. Người đầu tiên có nước da ngăm đen là tổ tiên của người Xtiêng bây giờ, người thứ hai là tổ tiên của người Khmer bây giờ và thứ tự là người Bu noong, người Ra đê, Ba na, Gia rai, C’ho…cuối cùng người em út là người Kinh ngày nay. Sau khi người em út P’ung Djưng Khat sinh ra loài người bây giờ thì Bra Ưn lại hóa phép sinh ra thú rừng, cỏ cây, con chim, con nai, con heo, con cá… Những con vật này mặt mũi giống nhau, tay chân giống nhau… Người em út P’ung Djưng Khat thấy người anh sinh ra các con vật có các bộ phận giống nhau nhiều quá nên không đồng tình, hai anh em cãi nhau rất căng thẳng và quyết liệt… Người anh hỏi người em “sao mày lại sinh ra người đẹp, người xấu, người da đen, người da trắng, người to, người nhỏ, người đàn bà, đàn ông…” người em út có lý khi trả lời rằng “nếu tôi sinh ra người nào cũng giống người nào thì không ai tìm đến ai, không ai cần ai, nếu vợ anh cũng giống vợ tôi thì làm sao phân biệt được…” Đuối lý, người anh chịu thua nên đã làm phép tái tạo lại hình hài các loài thú rừng, cá, chim muông như bây giờ. Lúc này loài người bắt đầu sinh sôi ngày một nhiều nhưng lại rất khổ sở vì đói, rét, quanh năm chỉ ăn rễ cây rừng với các loại thú để sống qua ngày. Rễ cây, thú rừng ngày một ít đi, hơn nữa ăn nhiều cũng chán. Bva Ưn  bàn với vợ là Lơm Cao Bva (là một loài hoa của trời): nàng và ta phải sinh ra lương thực để ăn lâu dài cho loài người, nếu không con người sẽ thiếu cái ăn, sẽ chết hết. Lơm Cao Bva Bva Ưn hóa phép sinh ra  một loạt các loài hoa màu, cây ngũ cốc, ban đầu những loài cây này chỉ mọc hoang. Con người chỉ việc suốt, nhổ đem về để vậy ăn. Lúc đó hạt lúa to bằng quả dừa. Loài người chỉ biết để vậy bổ ra ăn, hạt lúa ăn cứng và không dẻo thơm như bây giờ. Sau đó Bva Ưn đã chỉ cho mọi người biết làm các dụng cụ phơi lúa, trữ lúa, biết giã gạo, sàng sẩy để có hạt gạo ngon. Dần dần cây lương thực mọc hoang, lúa gạo ngoài rừng cũng hết, lúc này Bva Ưn lại chỉ cho người biết thu gom những hạt lúa to khỏe, đẹp cất làm giống, đồng thời dạy cho con người biết phát rẫy, làm ruộng, trỉa lúa, trỉa bắp, biết nấu gạo thành cơm… qua bàn tay lao động chăm chỉ, cần mẫn, con người đã tạo ra nhiều giống lúa, hạt lúa ngày càng nhỏ lại, dẻo hơn, thơm hơn. Cho đến hôm nay, người Xtiêng có rất nhiều giống lúa: Va re xruôi mom trô, Va roong xuôi mom vbri, Va xin jey…

Để thể hiện tấm lòng biết ơn của mình đối với tổ tiên sinh ra lúa, sinh ra con người như ngày nay, nhớ công lao nuôi dưỡng của tổ tiên, ông bà, cha mẹ… các thần linh khác, hàng năm, đến vụ mùa khi trên rẫy lúa chín đại trà thì tiến hành suốt lúa. Làm lễ rước hồn lúa về nhà bằng cách chọn một bó lúa chắc mẩy, chín đều bỏ vào gùi, chặt một ống lồ ô đổ đầy tro bếp ở chòi rẫy vào vừa đi vừa rải tro xuống đường làm dấu từ rẫy, ruộng về đến kho thóc để hồn lúa biết đường về nhà.

Sau khi lúa chính vụ được thu hoạch xong, vào khoảng cuối tháng 10 đến tháng 12 âm lịch hàng năm. Lúa được đem về nhà tách hạt, phơi khô đem cất hết lên kho lúa. Trên kho lúa được đặt khoảng hai bó lúa giống - tượng trưng cho hồn lúa. Sau đó người Xtiêng bắt đầu tiến hành làm lễ Hao trôl va. Đây là lễ hội lớn nhất của người Xtiêng. Nhưng theo phong tục của người Xtiêng thì nếu ai khó khăn thì chỉ cúng gà cũng được nhưng mọi hoạt động phải đúng nghi lễ truyền thống, cúng trâu thì thường phải từ 3 – 5 năm mới tổ chức một lần. Như vậy theo tập tục từ đời này qua đời khác, người đi trước răn dạy người đi sau không quên ơn tạo hóa đã mang lại của cải vật chất và tinh thần cho con người mà cụ thể ở đây là hạt lúa mà người Xtiêng cho rằng nó còn quý hơn vàng, bạc…

Lễ hộiLên nhà lúacủa người Xtiêng là lễ hội rất quan trọng trong đời sống tâm linh cũng như để đáp ứng nhu cầu hưởng thụ những giá trị tốt đẹp mà lễ hội mang lại. Đây được xem là lễ hội quan trọng trong các nghi lễ nông nghiệp của người Xtiêng. Mục đích của lễ hội là để trả ơn thần linh, tổ tiên, ông bà... cầu xin các thần bảo trợ, che chở cho dân làng tránh khỏi những tai họa về nạn đói, bệnh dịch, mọi người luôn được sống trong no đủ, sung túc. Đồng thời tạo điều kiện để mọi người gặp mặt, sum họp, hưởng thụ những hoạt động văn hóa tinh thần, vật chất sau một vụ mùa vất vả... Đây cũng là dịp ôn lại những nét đẹp văn hóa truyền thống và cũng là thời điểm để những người có vị trí xã hội thể hiện trách nhiệm của mình đối với lớp trẻ, trang bị cho chúng những kiến thức cơ bản trước khi trở thành những trụ cột gia đình, những chủ nhân tương lai của cộng đồng Wăng – sóc./.

Tác giả: Tô Thị Huê


(1)     Theo khảo sát của tác giả. (2) Theo nghiên cứu của tác giả.

Lượt xem: 1003

  • File đính kèm:

Bookmark and Share

Bình luận

chỉ mục.jpg

       Bảo tàng tỉnh Bình Phước

Đường Hồ Xuân Hương, phường Tân Phú ,
thành phố Đồng Xoài, tỉnh Bình Phước

Email: baotangbinhphuoc@gmail.com
Điện thoại: 0271 6502 333 - 0271 3870 690

Giờ mở cửa
từ 8h-17h từ thứ Hai đến Chủ nhật
(Cả ngày Lễ và Tết)

>>> Đường tới Bảo tàng

TÌM-HIỂU-90-NĂM-LỊCH-SỬ-ĐẢNG-1.gif

HCM1.gif

Hệ thống mail công vụ 01.gif

covid-19.gif

LIÊN KẾT WEBSITE

Liên kết website ngành

Liên kết website trong tỉnh

Các Tạp chí văn hóa

THỐNG KÊ TRUY CẬP

Đang online: 17

Hôm nay: 121

Lượt truy cập: 346.713