banner_nomal-01.gif

Search

TRI THỨC TRONG VIỆC LÀM NHÀ CỦA NGƯỜI KHMER BÌNH PHƯỚC

Đối với cộng đồng các dân tộc ở Việt Nam nói chung và người Khmer Bình Phước nói riêng, ngôi nhà không chỉ là nơi sinh hoạt của gia đình mà còn là nơi cất giữ hồn văn hóa của dân tộc. Với quan niệm “nhà gắn với người” nên nhà được xem là một điều kiện để thách cưới. Những chàng trai nếu muốn lấy vợ phải dựng được một ngôi nhà ba gian, có như vậy gia đình nhà gái mới đồng ý gả con gái, cho nên họ xem việc dựng nhà là một trong những công việc quan trọng nhất trong đời.

Lâm Thị Hồng 01.png

Ngôi nhà sàn của người Khmer Bình Phước. (Ảnh: Lâm Thị Hồng)

Về vị trí phân bố những ngôi nhà của cả sóc luôn được xây dựng xung quanh ngôi chùa và nhà của mỗi gia đình, dòng họ thường tập trung xung quanh nhau, quây quần thành từng cụm. Có những sóc bên cạnh ngôi chùa thì nhà già làng cũng sẽ ở trung tâm vừa tăng sự đoàn kết vừa để dễ dàng tập trung dân làng mỗi khi có công việc và bảo vệ lẫn nhau mỗi lúc có thiên tai, địch họa. Tuy nhiên cũng có những sóc, ấp không có quy định trong phân bố vị trí, thường khi lập sóc, gia đình nào chọn được mảnh đất ưng ý sẽ làm nhà ở đó.

Người Khmer Bình Phước ở nhà sàn (Pơ tiêc cơ pua), đây là loại nhà giúp họ tránh được ngập lụt mùa mưa và thú dữ xâm nhập vào sóc. Nhà sàn được xây dựng rất kiên cố, là một công trình nghệ thuật chung của cả sóc. Muốn dựng nhà mới, gia chủ phải đến Kruteay (thầy bói) để xin chỉ hướng và ngày giờ tốt theo tuổi chủ nhà, tránh sự va chạm đến các điều cấm kị, cũng như phải tuân theo một trình tự dựng nhà cụ thể.

Trước tiên là công việc chọn đất làm nhà, các gia đình thường chọn mảnh đất cao ráo, không bị ngập úng, bằng phẳng trong sóc. Khi chọn được mảnh đất đáp ứng điều kiện trên, họ sẽ chọn ngày tốt để làm nghi thức cúng thần linh xin được dựng nhà, nghi thức này do Già làng thực hiện với lễ vật cúng gồm bảy hột gạo, ba lá trầu, ba cây nhang. Họ đốt nhang xin được dựng nhà rồi để gạo, lá trầu trên lá chuối, úp một cái chén lên, nếu sáng mai bảy hột gạo, ba lá trầu còn thì được phép chọn nơi đó dựng nhà, nếu không còn thì phải tìm mảnh đất khác, hoặc họ chọn đất bằng cách đào một lỗ, dùng lá môn đậy lên trên một đêm, sáng mai ra nếm thử hơi nước bốc lên đọng trên lá, nước ngọt thì có thể dựng được nhà tại đó, còn nước mặn thì không chọn.

Khi đã chọn được đất, gia chủ sẽ chuẩn bị các vật liệu làm nhà. Nguyên liệu làm nhà là những vật liệu có sẵn trong tự nhiên và việc lựa chọn theo một quy định chặt chẽ. Cột làm nhà là những loại cây như da đá (Đơm xư ca răm), bằng lăng (Đơm xơ lao), cà chất (Đơm pơ chất)… Đó phải là những cây to, chắc, không bị cụt ngọn, không có dây leo trên thân, không có mắt, không có dấu sét đánh, không có dấu của bom đạn trên thân, phải chọn những cây ngả rạp ngay xuống đất lúc chặt và không ngả về phía sau. Gỗ dùng để dựng nhà không được đục và đóng đinh, chỉ dùng mây (Pơ đau) để buộc, phải khai thác trước đó 2, 3 năm để ngâm trong nước chống mối mọt. Đặc biệt tuyệt đối không dùng gỗ cây sao (Đơm ca ki) là loại cây chỉ dùng để làm quan tài. Mái nhà được lợp bằng lá buông (Tơ reng), cỏ tranh hoặc nứa (Pua), sàn nhà được lót bằng tre (Axây). Việc lựa chọn tre, nứa cũng cần có kinh nghiệm. Tre, nứa phải là những cây già, chắc, suôn, đẹp, không chọn cây non và theo như quan niệm của người Khmer phải khai thác từ ngày 16 âm lịch trở đi lúc trăng khuyết để sau này khi sử dụng cây không bị mọt ăn. Quá trình chuẩn bị nguyên liệu làm nhà, người Khmer Bình Phước phải tuân thủ nhiều điều kiêng kỵ liên quan đến tâm linh, họ tin rằng nếu vi phạm những quy định trên sau này trong gia đình sẽ lộn xộn, bệnh dịch, công việc không thuận lợi nên để có đầy đủ nguyên liệu làm nhà họ phải mất rất nhiều thời gian và công sức.

Trước khi làm nhà, gia chủ làm lễ cúng trời đất gồm một chén gạo, một chén muối để xin được đo đất làm nhà, lễ phải cúng trước khi gà gáy. Sau đó bước vào quá trình làm nhà, đầu tiên sẽ dựng các cột, toàn bộ cột phải được chôn xuống đất từ 0,8 đến 1m nên phải làm cột bằng thứ gỗ tốt (để không bị mối mọt, không mục). Hướng nhà được làm theo tuổi của chủ nhà nhưng họ tuyệt đối không làm nhà theo hướng Tây vì quan niệm đó là hướng của mặt trời lặn, biểu tượng cho cái chết. Bậc thang lên xuống là các thang gỗ được đẽo thành hình chữ nhật, số lượng bậc thang phải là lẻ (3,5,7,9…) là con số dương, số của sự sống, không được dùng số chẵn, cầu thang không dựng thẳng vào cửa chính mà dựng vào mép một sảnh gỗ và đặt vuông góc với chiều đòn nóc nhà. Sàn nhà được làm bằng gỗ hoặc tre, tre chọn về được chẻ ra khoảng 3 ngón tay để làm sàn. Trong dựng nhà, dựng nóc là quan trọng nhất, Già làng sẽ làm lễ xin dựng nóc (Mê đom bôll), cử một người trung tuổi, có uy tín, nhất là một vợ một chồng lên bào cây xà nóc trước gọi là xông nóc (mong vợ chồng gia chủ luôn gắn bó), lúc làm không cho phép ai bước qua cây xà nóc và không được để ở dưới đất. Gia chủ khi đo đất sẽ tính toán số miếng tranh đủ cho mái nhà, trung bình nhà của người Khmer Bình Phước cần khoảng 200 miếng tranh lợp đan thành tấm.

Trong quá trình làm nhà, tuyệt đối không để phụ nữ bước qua vật liệu và khi dựng nhà xong mà gia chủ chưa làm lễ cúng nhà mới thì không được để phụ nữ và trẻ em lên trước. Khi nhà được dựng xong, gia chủ mời Già làng tới làm lễ Mừng nhà mới (Lễ xin vào nhà), Già làng sẽ buộc một sợi chỉ trắng ở cột bên phía mặt trời mọc, mời người già, dòng họ lên nhà trước.

Nhà sàn của người Khmer Bình Phước thường có ba gian và là loại nhà có nhiều chức năng, sử dụng được không gian sinh hoạt triệt để: trong cùng góc là kho chứa sản phẩm nông nghiệp (thùng dự trữ lúa), hai bên là phòng của con cháu, ông bà nằm ở gian giữa hướng mặt trời mọc, còn con cháu ở hai phòng hướng mặt trời lặn (thể hiện sự tôn trọng), dưới sàn là nơi chứa các vật dụng sinh hoạt và lao động sản xuất… Họ không nấu nướng trong nhà sàn mà làm tách riêng để khói không bay vào làm đen nhà. Trong sinh hoạt nếu gia đình có người chết thì người chết nằm ở đâu thì sẽ tháo ở đó đưa xác chết xuống chứ không đi theo cửa ra.

Mặc dù người Khmer Bình Phước lúc dựng nhà ở chỉ tin vào hệ thống các vị thần linh - những thế lực siêu nhiên để người Khmer cầu mong được che chở, bảo vệ. Tuy nhiên, trải qua nhiều thế hệ, họ đã tích lũy được những kinh nghiệm phong phú, đặc sắc và ứng dụng vào thực tiễn để xây dựng nên những ngôi nhà sàn phù hợp với điều kiện thiên nhiên, điều kiện sinh hoạt cũng như đáp ứng nhu cầu tâm linh của gia đình và cộng đồng.

Ngày nay, do những tác động khác nhau, người Khmer Bình Phước trong cách dựng nhà và cuộc sống sinh hoạt đã có nhiều thay đổi để phù hợp với cuộc sống hiện đại. Hầu hết các gia đình đã thay thế nhà sàn truyền thống bằng nhà bê tông cốt thép, do đó những kinh nghiệm dân gian trong việc làm nhà đã bị mai một đi nhiều và chỉ còn được lưu giữ ở những thế hệ lớn tuổi./.

Tác giả: Lâm Thị Hồng

Lượt xem: 1705

  • File đính kèm:

Bookmark and Share

Bình luận

chỉ mục.jpg

       Bảo tàng tỉnh Bình Phước

Đường Hồ Xuân Hương, phường Tân Phú ,
thành phố Đồng Xoài, tỉnh Bình Phước

Email: baotangbinhphuoc@gmail.com
Điện thoại: 0271 6502 333 - 0271 3870 690

Giờ mở cửa
từ 8h-17h từ thứ Hai đến Chủ nhật
(Cả ngày Lễ và Tết)

>>> Đường tới Bảo tàng

TÌM-HIỂU-90-NĂM-LỊCH-SỬ-ĐẢNG-1.gif

HCM1.gif

Hệ thống mail công vụ 01.gif

covid-19.gif

LIÊN KẾT WEBSITE

Liên kết website ngành

Liên kết website trong tỉnh

Các Tạp chí văn hóa

THỐNG KÊ TRUY CẬP

Đang online: 4

Hôm nay: 115

Lượt truy cập: 333.267